YALPUG DERESİ KOMRAT İÇİN KURTULUŞ MU OSA DİVEÇ EKOLOGİYA BELASI MI?

Опубликовано 17 октября
YALPUG DERESİ KOMRAT İÇİN KURTULUŞ MU OSA DİVEÇ EKOLOGİYA BELASI MI?

Birkaç gün geeri biz geldik gagauz avtonomiyasının baş kasabasına Komrata. Orada bulunurkan, biz bulduk onun “baş görülecek erini” – otlanmış Yalpug deresini. Gördük biz onu ilk kerä da onuştan sandık, ani derä kurumuş. Komratta yaşayannar derenin kenarlarında hem yataanda kontrolsuz bir gübürlük yapmışlar – derä boyunda daadılı plastik şişelär, polietilen paketlär, Fanta hem Coca-Cola içkilerindän alümin bankalar, türlü materiya, karton hem polietilen çuvallar, penoplast paket kalıntıları. Yaklaştıynan taa yakın, biz gördük onu, nedän en çok korkardık. Derä kurumamış. O taa yaşêȇr, ama onu doyurȇrlar kirli kanalizaţiya suları. Bu bir «ŞOKTU».

O günü biz geçtik derä boyundan bir kilometra kadar. En çirkindi o, ani bütün yol boyunca hiç bişey diişmedi! Derä kenarları hep ölä doluydular gübürlän, yatak ta doluydu sık saazlarlan, suyun içindä görünärdi taa nesoy sa balta büüyümneri.

Yalpug deresindä biz üç köprüyä gittik, da sade ilk köprünün yanında vardı diri cannar – küçük gölcüklerdä yıkanan kurbaalar hem saazların uçlarına konmuş saçak kuşları.

İkinci köprünün dolayanında hep ölä vardı pek çok gübür hem dä aar, kötü bir koku, angısı andırêr şeker yapmak arttıklarını. Bu işlenmiş çükündür kokusunu bän tanıyêrım taa küçüklüümdän.

Köprüyä yakın artık dayanılmaz koku duyulardı. O benzärdi kanalizaţiya kokusuna. Burada su taa genişti hem ayırılardı onunnan, ani suyun içindä üzärdi nesoysa kara koyuluklar, taa yakın saazlara hem su boyunda biz gördük biyaz köpük. Sopaylan biz savaştık çekmää bu koyulukları kenara, ama olmadı, neçinki onnar sade eridilär su içindä.

İlerdä bizi beklärdi son, üçüncü köprü, angısına vardı nicä etişmää otların içindä bir küçürek patikadan. Burada deredän diil uzakta vardı birkaç kanalizaţiya lükları, angıları kapalıydılar aar beton kapaklarınnan. Söz gelişi, Kişinövda Bıçok deresindä biz hep bölä lükları bulduk, ama onnar açıktılar da içindä kaynardı er altı bet kokulu kanalizaţiya «deresi».

Üçüncü köprünün yanında biz genä karşı geldik deräylän, neredä biraz su vardı. Biz genä gördük hep o şişeleri, çuvalları hem başka atıkları. Su içindä deniz köpüünä benzeyän biyaz köpük vardı. Hem dä, baltanın maasuz özellii – saazlar.

Üçüncü köprüyü geçip, biz gördük bir küçük çayırcıı hem işittik akan su sesini. Derecik sesini. Taa yakın yaklaşıp, biz gördük açık kanalizaţiyayı, neredän dereyä hızlı akardı su, da orada yapmuştı bir küçük uçansu (vodopad). İlk açık kanalizaţiyadan biraz uzakta biz bulduk taa birini. O da hep açıktı. Onun içindä su biraz kaynardı da pek benzärdi şarap kaynamasına.

Gördüümüzü zor annamaa. Avtonomiyanın baş kasabası. Bütün kasabadan akan kanalizaţiya suları. Su kenarlarında gübür bayırları. Adam elindän ölän derä. Durum hep ölä, nicä dä Kişinövda Bık deresindä! Obyektiv olmaa deyni, biz baamsız Kişinöv laboratoriyasında analiz yapmak için su aldık.

Biz kasabanın yaşayannarınnan lafedäbildik. Onnar da beenmeerlär, ani derä erinä onnarda var kanalizaţiya suları, onnar da istämeerlär gübürlüktä yaşamaa.

Ama herzaman diildi bölä. Yaşayannarın sölediklerinä görä, yakın 15 yıl geeri derä başladı bozulmaa. Komratta yaşayannar bıktılar yaşamaa bölä koşullarda, açan dayanılmaz koku yıl-yıldan hep zeedelener. Ama en çok bunu beenmeerlär derenin aşaakı tarafında yaşayan insannar.

Kasabada var paklamak sistemaları, ama onnar kaplamȇȇrlar bütün kasabayı. Bundan kaarä, kokuya bakarak, kimi industriya kurumnarı istämedi baalanmaa kasaba kanalizaţiya sistemasına. Erli yaşayannar bizim düşündüklerimizi dä onaylȇêrlar. Onnar söleerlär, ani dereyi kirlederlär hepsi, hem büük kombinatlar, hem ekonomika agentleri, hem erli insannar. Sade kimisi yapȇr taa çok, kimisi taa az.

Taa bizä söledilär, ani geçän yıl avtonomiya zaabitleri ekskavatorlan derä yataanı derinnetmäk işlerini yaptılar. Doorusuna, annaşılmȇr, neçin bu lääzımdı. Beki onun için, ki kanalizaţiya suları durgunmasınnar Gagauziyada da taa hızlı «aksınnar» Ukraynaya? Ukraynanın en büük gölünä Yalpuga, angısının uzunnuu 39 km, genişlii dä 6 km. Ama sonuçta bu göl – türlü diri cannar için, kim Kırmızı kiyatta da yazılı, önemni bir ekosistema, da gölün temizliinä baalı onnarın sayısı da.

Komratın taa büük yaşta insannarı tutȇr aklılarında, ani yakın 30 yıl geeri deredä vardı balık. Şindi balık var akıntının yukarısında – Komrat gölündä, neredän geçer Yalpug deresi. Bu balıı panayırda satȇrlar. Onun yaanısı hep kanalizaţiyaya kokȇr da satıcılar vererlär onu ucuza, sade insan alsın. Da onu alȇrlar. Zengin olmayan insannar. Ekologiyada var ölä annamak, nicä “bioakumuläţiya” – ortamdan gelän organizmada himiya elementlerinin taa büük sayıda toplanması, nekadar onnar ortamda var. Başka laflarlan, balık olȇr nicä bir “diri filtra”, angısını iyer insan.

Kasabada var ekologiya aktivistleri, angıları zamandan-zamana açıklêêrlar derenin durumunu. Onnar da söledilär bizä, ani derä soruşlarını kimsey çözmeer. Nezamansa Sovet Birlii vakıdında onda yıkanardılar uşaklar hem balık tutardılar. İleri Komrat gölündän pak su akardı dereyä, ama şindi akmêȇr. Faktlara görä, kurumnarın hem insannarın kanalizaţiya suları kasabada bu dereyi kurȇrlar. Bu işlenmiş, yaşayış (çorbacılık hem pislik) hem üst kanalizaţiya suları. Kasabada temel problema o, ani yaşayannarın sade 30% kanalizaţiya sistemasına baalı, bu pek kötüdür muniţipiy için, neredä yaşêȇr yakın 25 000 kişi. Ancak, aktivistlerin laflarına görä, en çok kirli kanalizaţiya suyu geler Komrat yaa hem piinir zavodundan.

Aktivistlerin sölediklerinä görä, onnar artık çok yıl bu soruşu çözmää savaşȇrlar, ama Komratta hiç kimseyä bu diil lääzım. Kasaba başları isteerlär bu soruşu çözmää, ama yok para. Lääzım yatırımnar. Komrat administraţiyası kendi kuvedinnän bir kerä yılda derenin kenarlarını paklêȇr. 2019 yılın fevral ayında son kerä topladılar da, nicä biz göreriz, bukadar etmeer. Sonuçta, problema için lääzım düşünmää herzaman hem makar kendi kuvedinnän dereyi pak tutmaa. Bu diil paalı.

Komrat çoktan isteer çözmää bu soruşu hem bulmaa yatırımnarı, ki bütün kasabaya kanalizaţiyaları düzmää, dereyi paklamaa hem muniţipiy yaşayannarına üüretmäk programalarını hazırlamaa. Beklenän yatırımcılar istämeerlär vermää para kanalizaţiyaya, çünkü o gelir getirmeyecek.

Hepsi Gagauziya yaşayannarı, kiminnän biz lafedäbildik, Merkez Devlet organnarında, Moldova Ministerliklerindä, Hükümettä, Moldova, Ukrayna, Turkiya hem Rusiya Parlamentlerindän yardım istedilär, ki en kısa zamanda Yalpug deresinin soruşunu çözmää hem iileştirmää durumu!

Autorul articolului: Zalevsky Anatoly

 

Mulțumiri speciale pentru:

Petr Nikolayevich Zanet de la Comrat pentru participarea activă și asistența la pregătirea materialelor foto și video,

Pyotr Afanasevich din Comrat pentru traducere în limba gagauza,

Marina pentru ajutor în Comrat și tuturor celor care au participat și participă la rezolvarea acestei probleme și a altor probleme de mediu din Moldova și din alte țări !